دسترسی آزاد به اطلاعات اختلالات تولیدات علمی را برطرف خواهد کرد | cisanews |سیسا نیوز |cisanews |سیسا نیوز

تاریخ خبر: // کد خبر: 29497 // //

دسترسی آزاد به اطلاعات اختلالات تولیدات علمی را برطرف خواهد کرد

شعار سال:امیررضا اصنافی، عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات ودانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی با ارسال یادداشتی به بهانه هفته دسترسی آزاد به اطلاعات، به مساله نقش رسانه‌ها و کتابداران در دسترس‌پذیرکردن آزاد مخاطبان و پژوهشگران به اطلاعات و تاثیر این دسترسی آزاد به اطلاعات در جامعه پرداخت. متن یادداشت به شرح زیر است: «از آغاز [...]
دسترسی آزاد به اطلاعات اختلالات تولیدات علمی را برطرف خواهد کرد

شعار سال:امیررضا اصنافی، عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات ودانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی با ارسال یادداشتی به بهانه هفته دسترسی آزاد به اطلاعات، به مساله نقش رسانه‌ها و کتابداران در دسترس‌پذیرکردن آزاد مخاطبان و پژوهشگران به اطلاعات و تاثیر این دسترسی آزاد به اطلاعات در جامعه پرداخت.
 
متن یادداشت به شرح زیر است:
 
«از آغاز پیدایش علم و دانش و توسعه آن در جهان، ارتباطات علمی در بین دانشمندان و پژوهشگران نیز وجود داشته‌است و آنچه در طول زمان تغییر کرده، شکل این ارتباط و دامنه آن است. بنابراین باید بیان داشت که ارتباطات علمی لازمه وجودی علم است.
 
حری (۱۳۸۲) عقیده دارد که «ارتباطات علمی به‌معنای آن ‌است که اندیشه‌ای میان تولیدکنندگان علم رد و بدل شود یا اندیشه‌ای از نقطه‌ایی به نقطه دیگر جریان یابد. چنین جریانی ممکن است نه تنها بین دو یا چند نفر بلکه میان دو یا چند رشته علمی یا حتی جامعه فرهنگی به وجود آید؛ اما به‌هرحال همیشه آغاز این حرکت از تولیدات فردی شروع می‌شود یعنی فرد اندیشه‌ای را می‌‌پروراند و با کلام و اندیشه خود ناقل اندیشه میان افراد دیگری در درون یک رشته علمی یا ورای یک رشته خاص می‌شود.»
 
دسترسی آزاد به اطلاعات علمی، یک موضوع جنجال‌آفرین جهت بحث بین سیاستمداران، کتابداران، محققان و ناشران در این چندسال اخیر بوده است. در واقع دسترسی آزاد یا Open Access بخشی از یک حوزه وسیع به اسم علم باز است که در آن تلاش می شود، اطلاعات به صورت عادلانه و منصفانه و به صورت رایگان، شفاف و آزاد در اختیار کاربران قرار گیرد.
 
به‌ویژه در شرایط اخیر و خطیر شیوع ویروس کرونا که محققان امکان مراجعه به کتابخانه‌ها یا حضور فعالانه در مجامع علمی را به صورت حضوری ندارند، دسترسی آزاد به اطلاعات می‌تواند بسیاری از مشکلات آن‌ها را در زمینه تولیدات علمی برطرف سازد و مانع پرداخت هزینه‌های گزاف از سوی محققان شود. هرچند باید توجه داشت که تولید اطلاعات علمی، هزینه‌بردار است ولی واقعیت تلخ این است که محققان ناچارند برای دریافت منابع علمی از ناشران برجسته و مشهور جهان، هزینه‌های بالایی بپردازند و این امر به هیچ‌وجه منصفانه نیست که پژوهشگری که با تلاش بی وقفه از ذهن و جان خود بهره می‌گیرد تا چالشی از مشکلات جامعه‌اش را برطرف سازد، این چنین مقهور هزینه های سنگینی باشد که از سوی ناشران بزرگ به او تحمیل می‌شود.
 
هر چند که امروزه فرهنگ دسترسی آزاد به اطلاعات در حال ترویج است و بسیاری از ناشران، رویکرد سخت و محکم خود را در قبال دریافت هزینه به ازای ارائه منبع علمی را کمرنگ کردند ولی هنوز تا رسیدن به آرمان‌های اصلی جنبش دسترسی آزاد به اطلاعات راه زیادی در پیش است. از دسترسی آزاد تعاریف و برداشت‌های گوناگون و متفاوتی ارائه شده است.
 
ویلینسکی (۲۰۰۳) ۹ جنبه از دسترسی آزاد را مورد شناسایی قرار داد. این جنبه ها عبارتنداز: ۱- بایگانی الکترونیکی-چاپی (پدید آورندگان پیش یا پس از انتشار مقالات خود، آن‌ها را دربایگانی‌های خود نگهداری می‌کنند)، ۲- دسترسی کامل (دسترسی رایگان کامل و فوری به مطالب منتشره در یک مجله)، ۳- حالت دوگانه (دراین حالت، هم اشتراک چاپی و هم دسترسی رایگان به نسخه‌هایی از یک مجله ارائه می‌شود.)، ۴- دسترسی رایگان با تأخیر (دسترسی رایگان پس از یک بازه زمانی معین وجود دارد)، ۵- پرداخت هزینه از سوی پدیدآورنده (دراین حالت، پدیدآورندگان هزینه­ای را جهت پشتیبانی از دسترسی رایگان پرداخت می‌کنند)، ۶- دسترسی رایگان به صورت جزئی (تنها برخی مقالات از یک مجله، به صورت رایگان، دسترس پذیر هستند)، ۷- شیوه سرمایه‌گذاری (در این حالت، دسترسی رایگان به مجلات، برای کشورها بر اساس درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری آن‌ها فراهم می‌شود)، ۸- چکیده (دسترسی رایگان به فهرست مندرجات و چکیده‌های مقالات مجله امکان‌پذیر است) و ۹- دسترسی رایگان ویژه اعضاء (در این حالت، تنها از دسترسی رایگان اعضاء یک مؤسسه به مجلات، پشتیبانی می‌­شود).
 
جنبش دسترسی آزاد به اطلاعات دارای منافع همگانی است که همه اقشار جامعه از عموم مردم گرفته تا پژوهشگران برجسته و حتی سیاستمداران از آن‌ها بهره می‌برند. برخی از این منافع عبارتند از: 
 
• ایجاد امکان دسترسی به یافته‌های علمی برای همگان بدون مرزهای زمانی و مکانی
• دریافت استناد بیشتر آثار
 
• افزایش مشاهده آثار توسط دیگران و به اشتراک‌گذاری مجدد آن آثار
 
• افزایش گستره آگاهی سایر محققان و پژوهشگران از یافته‌های مربوط به تحقیقات و آثار پژوهشی مشابه
 
• توسعه هر چه سریع‌تر تعاملات علمی
 
• بهره‌گیری از یافته‌ها و تجارب در جهت سیاست‌گذاری‌های کلان در جامعه
 
• امکان نقد وبررسی مستقیم آثار
 
از مزایا دسترسی آزاد این است که کتابخانه‌ها در مؤسسات کوچک‌تر یا در مناطقی که در سراسر جهان به لحاظ اقتصادی محروم هستند، می‌توانند دسترسی گسترده‌تری به منابع علمی داشته باشند؛ بنابراین، دسترسی آزاد به اطلاعات، به تضمین دسترسی طولانی‌مدت به مقالات و اطلاعات علمی، کمکک می‌کند. این نکته را هم باید در نظر گرفت که کتابخانه‌ها باید همه ساله برای دسترس‌پذیر کردن منابع الکترونیکی برای کاربران خود مبالغ هنگفتی را هزینه کنند.
 
پرداختن این هزینه‌ها برای کتابخانه‌ها به‌ویژه کشورهای جهان سوم که در آن‌ها بودجه چندانی به کتابخانه‌ها اختصاص داده نمی‌شود، بسیار دشوار است. برای اینکه دسترسی به این منابع میسر شود، کتابخانه‌ها باید همه ساله با کارگزاران منابع الکترونیکی مذاکره کنند و برای اشتراک منابع آن‌ها و امکان دسترسی به این منابع، هزینه‌هایی را پرداخت کنند. همچنین، با پایان یافتن مدت زمان اشتراک منابع الکترونیکی، دسترسی به این منابع امکان پذیر نخواهد بود و کاربران تنها با دراختیار داشتن کلمه عبور می‌توانند به متن کامل مقالات مورد نظر خود دسترسی پیدا کنند.
 
مجموعه این عوامل از یکسو و تلاش درجهت برآورده ساختن هرچه سریعتر و بهتر نیازهای اطلاعاتی دانشجویان و اساتید ازسوی دیگر، موجب می‌شود کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی به سمت منابع با دسترسی آزاد که دسترسی به آن‌ها آسان‌تر است، گرایش پیدا کنند. باید بیان کرد، اکثر مؤلفان دانشگاه که خود یکی از مؤلفه‌های ارتباطات علمی هستند، نسبت به دسترسی آزاد به یافته‌های علمی، نظر مثبت دارند. منابع دسترسی آزاد به سرعت به صورت یک محیط جهانی برای ارتباطات علمی و یکی ازسکوهای نشرمنابع علمی درمی‌‌آیند.
 
به عنوان مثال، هم‌اکنون می‌توان مجلات رایگان را بخش برجسته‌ای ازمنابع علمی دانست که مورد استفاده رشته‌های مختلف دانشگاهی قرار می‌گیرند. افزایش شمار مجلات رایگان نشان می‌دهد که الگویی جدید برای نشرعلمی به سرعت درحال پیدایش و گسترش است. لذا باید توجه داشت که شرایط حساس و خطرناک شیوع ویروس کرونا، افزایش شمار محققان، یادگیری ازراه دور، فقدان منابع مالی و تحولات فناوری موجب شده است که کتابخانه‌ها نگرشی جدی‌تر، عمیق‌تر و دقیق‌ترنسبت به دسترسی آزاد به اطلاعات داشته باشند.
 
پیش‌بینی‌ شده‌است که دردهه‌های آتی مجلات الکترونیکی رایگان تأثیرعمیقی بربازار مجلات و نیز بر محیط‌های دانشگاهی خواهند گذاشت. نویسندگان، دانشگاه‌ها، ناشران و کتابخانه‌ها درسراسر جهان خاطرنشان کرده‌اند که نشرالکترونیکی بر چگونگی انتشار مجلات علمی و دسترسی به آن‌ها تأثیر خواهد گذاشت. بنابراین فراهم نمودن دسترسی به منابع اطلاعاتی به ویژه کتاب‌ها و مجلات الکترونیکی رایگان بسیارمهم و حیاتی است.
 
در مورد آرشیوها هم وضع به همین منوال است. دسترسی آزاد به اطلاعات علمی نباید صرفاً محدود به کتابخانه‌ها باشد. آرشیوها هم باید ساز و کاری را تدارک ببینند که محققان به صورت آزاد و برخط بتوانند از موجودی آن‌ها بهره بگیرند. به قول مرحوم «باستانی پاریزی»؛ (آرشیویست‌ها نباید مارشیویست باشند!) بسیاری از آرشیوهای دنیا دسترسی آزاد کاربران را به منابع خود فراهم کرده‌اند. به ویژه با استفاده از قابلیت‌های فناوری‌های اطلاعاتی نوین، آرشیوها قادر خواهند بود تا در تمام طول هفته و در هر ساعتی از شبانه‌روز با کاربران در تعامل کامل باشند و کاربران به صورت رایگان اطلاعات موردنیاز خود را دریافت نمایند. در مدل دسترسی رایگان به منابع آرشیوی، آرشیویست نیز قادر خواهد بود نقش و فعالیت پویاتری را از خود داشته باشد.
 
دسترسی آزاد در راستای دستیابی به دانش و اطلاعات، و توسعه اقتصادی و فرهنگی جامعه اطلاعاتی دارای اهمیت است و باید مورد توجه قرار گیرد. با افزایش هزینه دسترسی به منابع اطلاعاتی، محققان و کتابخانه‌ها به منابع اطلاعاتی روزآمد با دسترسی رایگان روی می‌آورند. منابع الکترونیکی رایگان و آرشیوهای دسترسی آزاد محمل‌هایی هستند که اگر مطابق اصول علمی و استاندارد، گزینش و استفاده شوند، دربرگیرنده مفیدترین محتوای اطلاعاتی برای محققان هستند.
 
انتخاب اصولی و استاندارد منابع اطلاعاتی رایگان و یکپارچه‌سازی دسترسی به این منابع اطلاعاتی از طریق یک صفحه وب، سبب افزایش اعتماد محققان به این منابع می‌شود. با توجه به اینکه دانشگاه‌ها سرمنشاء تحولات و نوآوری‌های علمی به شمار می‌روند و عمده انتشارات علمی در محیط‌های دانشگاهی تولید و عرضه می‌شود، آرشیوهای دسترسی آزاد الکترونیکی و تحت وب، این قابلیت را دارند که در کمترین زمان ممکن و با هزینه‌های بسیار ناچیز، آخرین تولیدات علمی شامل مقالات، مجلات، مقالات همایش‌ها و کنفرانس‌ها و نیز کتاب‌ها را را در دسترس کاربران و پژوهشگران قرار دهند. مجلات دسترسی آزاد بنا به ماهیت رایگان و سطح دسترسی بالایی که دارند، می‌توانند در این راستا نقش مهمی ایفا کنند. این مجلات محدودیت‌های زمانی و مالی مجلات غیر دسترسی آزاد را ندارند؛ بنابراین، قابلیت بیشتری برای ذخیره و انتقال نتایج پژوهش‌ها دارند. سطح دسترسی بالا این مجلات موجب می‌شود تا امکان دسترسی هرچه بیشتر و راحت‌تر محققان و پژوهشگران در سطح بین‌المللی به محتویات اطلاعاتی آن‌ها فراهم شود، در نتیجه هدف اصلی ارتباطات علمی که انتقال اطلاعات میان افراد و گروه‌های مختلف است محقق می‌شود.
 
از سوی دیگر، آرشیوهای دسترسی آزاد، می‌توانند در پیشبرد اهداف مختلف مراکز آرشیوی به خصوص آرشیوهای سازمانی و موضوعی، مفید واقع شده و این مراکز را از ساختار محدود و فیزیکی به لحاظ جغرافیایی، به نظامی پویا در محیط‌های الکترونیکی و اینترنتی تبدیل سازند. بهره‌گیری از نرم‌افزارهای منبع باز در مراکز آرشیوی و مرئی نمودن و در دسترس قرار دادن مدارک و اسناد آرشیوی، تا حدی که برای کاربران مجاز است، می‌تواند به توسعه آرشیوهای الکترونیکی دسترسی آزاد کمک کند و محققان بیش از پیش این منابع را در تحقیقات خود به کارگیرند.
 
در نهایت باید بیان کرد که رسانه‌ها نقش اساسی در ترویج دسترسی آزاد به اطلاعات دارند و با تشویق نهادهای گوناگون و انعکاس نیازهای اطلاعاتی عموم مردم، می‌توانند برطرف‌کننده موانع دسترسی آزاد به اطلاعات باشند.»

خبر جدید  نگاه آنالوگ به دیجیتال‌ها

 
شعارسال، با اندکی تلخیص و اضافات برگرفته از  خبرگزاری  ایبنا ، تاریخ انتشار: ۷ آبان  ۱۳۹۹  ، کدخبر:  ،www.ibna.ir،۲۹۷۵۹۸

آخرین اخبار انجمن های علمی

اخبار ویژه

آرشیو

پربازدید

بایگانی شمسی

آمار بازدید وبسایت

  • 0
  • 365
  • 76
  • 1,146
  • 143
  • 9,510
  • 41,076
  • 278,086
  • 686,707
  • 129,736
  • 25,239
  • 18,905
  • 1
  • آذر ۶, ۱۳۹۹